ده گام برای سازماندهی و بهره برداری کلینیک دانشکده های حقوق :

نویسنده : ریچارد جی - ویلسون . پروفیسور حقوق

ترجمه : احمد رفیع نادری


بر اساس تجربه ام در طراحی کلینیک های حقوقی و آموزش کلینیکی حقوق،  این  ده  گام  ساده  را  برای  هر دانشکده حقوق  هر کجای  دنیا که باشد به شایستگی  قابل  اجرا می دانم. این  ده  گام  لازم  است که همزمان برداشته شوند تا یک کلینیک  ایده آل  به مرحله  بهره برداری  برسد. مطابق تجربه بیست  ساله ام  به عنوان استاد دانشکده حقوق در زمینه کلینیک های حقوقی  در ایالات متحده  آمریکا   و همچنین  بر اساس  تجربه ام  در طراحی و روش دهی  کلینیک های  حقوقی  دانشگاه های  آمریکای لاتین، اروپای مرکزی و شرقی، آسیا و آفریقا  بر کارکرد و اثر بخشی مثبت  این  ده  گام  تاکید می کنم . البته لازم به ذکر است که ادبیات حاکم  بر آموزش  کلینیکی  حقوق در ایالات متحده آمریکا و خارج از آن در توسعه تجربه ام بسیار مفید بوده اند.[i]

این ده گام از سئوالات مشترکی  بر می خیزد  که ما باید از خود  در مقام  وکیل  یا حقوقدان بپرسیم اما از آنجایی که این سنوالات  بسیار بدیهی و ابتدایی  هستند  غالبا  آنها را فراموش   می کنیم. به طور قطع سئوالات  مذکور موارد زیر را شامل می شوند:

 

در وکالت

1.     وکیل خوب کیست؟

2.     یک وکیل خوب چه کار می کند؟

3.     وکلاء با چه کسانی  کار می کنند؟

4.      موسسات حقوقی که وکلاء ایجاد می کنند ؛ دارای چه مشخصاتی  هستند؟

5.     در مرحله سخن و عمل چه ارزش ها و اخلاق حرفه ای  بر وکالت حاکم است؟

در تدریس حقوق

1.     استاد خوب کیست؟

2.     چگونه دانشجویان بهتر یاد می گیرند؟ یادگیری کارآمد چیست؟

3.  چگونه اساتید خوب به صورت کارآمد  به دانشجویان  می آموزند که وکلای  خوب  چگونه هستند  و چه کار می کنند؟ (مساله انجام دادن در برابر آموزش دادن)

4.     چگونه دانشجویان  بهتر می آموزند با شنیدن، خواندن، تماشا کردن و یا انجام دادن؟

5.  آیا  تئوری های  کارآمد  و عمیقی از تمرین حقوق ( وکالت) وجود دارد که  امکان  آموزش آن به دانشجویان به عنوان  بخش  رسمی از تحصیل حقوق  باشد؟

6.     فعالیت کلینیک حقوقی در دانشکده حقوق  چگونه فعالیتی است؟

 

فرضیات چهارگانه

 

قبل از ورود  به  بحث  ده  گام   برای   تاسیس  و بهره برداری  از کلینیک حقوقی ، فرضیات چهارگانه که بسیار ساده هستند  را ارائه  می کنم . بر اساس  این  تصور که ممکن است  بسیاری از خوانندگان اولین بار است که می خواهند ابتکار کلینیک حقوقی را در کشور و یا  منطقه  خود آغاز کنند. این چهار  فرض  به  شرح زیر می باشند:

1- تعریف کلینیک حقوقی :

 برای تعریف کلینیک حقوقی در دانشکده حقوق ، توضیحی که در زیر می آید را به کار می برم. عدم شمول یک یا  دو بخش از این  تعریف به  صورت  بنیادین  بر  طراحی و روش  اجرای کلینیک  حقوقی  تاثیر می گذارد. مطابق  این  تعریف  یک  کلینیک  جامع و  اجرایی  از  پنج  بخش  اصلی  تشکیل  شده  است:

 

1-1-کلینیک  حقوقی  بخشی از واحد های آموزشی ( برنامه درسی) را تشکیل  می دهد . بنابراین واحد درسی کلینیک حقوقی دارای نمره ( اعتبار درسی) برای دانشجویانی است که در  ارائه خدمات  حقوقی  برای  پیگیری  پرونده های  حقوقی  مطروحه در کلینیک  یا اجرای طرح های حقوقی توسط  کلینیک و  همچنین سمینارهای مرتبط  آموزشی  مشارکت داشته اند.

 

1-2- دانشجویان بر روی  پرونده های حقوقی  واقعی  کار می کنند البته تا حدودی که قوانین داخلی نمایندگی حقوقی  آنان را برای پیگیری دعاوی مطروحه در کلینیک اجازه دهند. لازم به توجه است که باید کلینیک هدف بسط و گسترش حدود اجازه قانونی  به منظور گسترش حدود قانونی  نمایندگی  حقوقی  دانشجویان را در نظر داشته باشد.

1-3- مراجعه کنندگان به کلینیک حقوقی کسانی هستند که به وکیل دسترسی ندارند. این عدم دسترسی یا بر اساس  فقر و کمبود منابع  مالی است یا به علت اینکه این گونه افراد از نظر اجتماعی به حاشیه رانده  شده اند  و یا  اینکه پرونده حقوقی  آنها  دارای  پیچیدگی ها و دشورای های  خاص  و منحصر به فرد می باشد.

1-4-  پاسخگویی و نمایندگی  حقوقی  مراجعه کنندگان  توسط دانشجویان به صورت دقیق و نزدیک از سوی وکلای با  تجربه و ترجیحا  اساتید  دانشگاه  که به صورت  پاره وقت و یا  تمام وقت با دانشکده حقوق همکاری می کنند،  نظارت و هدایت می شود.

 

1-5- کار کردن بر پرونده های واقعی با ارائه واحد درسی مربوط  در دانشکده  حقوق همراه است. آموزش واحد  درسی  کلینیک حقوقی  از طریق  روش های  عملی  از قبیل  مدل  سازی، بازی ها و فعالیت های ابتکاری و ایفای نقش که در آن دانشجویان مهارت ها، ارزش ها و کدهای اخلاقی  وکالت  را نیز می آموزند، صورت می گیرد.

 

2- نیاز به طراحی مجدد  برنامه درسی ( واحدهای آموزشی) دانشکده حقوق

برای  ارائه  تعریف کلینیک  حقوقی، لازم  به توضیح است که  کلینیک حقوقی  احتمالا  مستلزم  تغییر برنامه آموزشی  دانشکده حقوق می باشد. مسلم است  که برنامه  آموزشی  دارای  ساختارهای  رسمی و قانونی  مربوط  به خود است و  بنابراین  تغییر آن مستلزم  اعمال  قدرت  قانونی از سوی مقامات داخل و خارج از دانشکده حقوق می باشد . البته کلینیک حقوقی جایگزین هیچ واحد درسی نمی شود که به صورت طرح درس ( عمدتا ارائه بحث استاد در کلاس دانشگاه) یا بررسی پرونده های حقوقی  ارائه می شود، بلکه  مدل  غنی و متنوعی از آموزش  حقوق را به واحدهای درسی  دانشگاه اضافه می کند.  لازم به ذکر است که طراحی برنامه آموزش کلینیکی باید در جهت اهداف عمومی آموزشی دانشکده  حقوق باشد. در هر شکلی از طراحی  برنامه آموزشی کسانی که می خواهند آموزش های کلینیکی  حقوقی را ارائه دهند  باید موارد زیر را همراه با  سایر موارد احتمالی در نظر گیرند:

 

 

 

2-1-  در کدام  سال  از تحصیل  حقوق واحد آموزش کلینیکی ارائه خواهد شد( کلینیک هایی را در ایالات متحده آمریکا  می شناسم که در سال  اول  تحصیل  حقوق  آموزش های کلینیکی در زمینه حقوق  مدنی  ارائه می کنند. در بعضی از دانشکده های حقوق  نظام مدنی ( فرانسوی ) که دوره تحصیلی   پنج یا شش سال است، واحد درسی آموزش کلینیکی  در سال  سوم  تحصیلی ارائه  می شود)

2-1- آماده سازی مستمر ( از گذشته  تا حال)  مبانی نظری آموزش های کلینیکی  چه  در بخش شکلی و چه ماهیتی:  دانشجویان  را  باید  برای مشارکت در کلینیک  حقوقی  آماده کرد. این آماده سازی  یا  از طریق  ارائه دروس مشخص صورت می گیرد و یا  از طریق  برنامه ریزی  دانشکده  حقوق  برای افزایش  تدریجی  مسئولیت  دانشجویان جهت  پاسخگویی   پرونده های  فرضی  و واقعی در  کلینیک  تحقق  می پذیرد.

2-2- مشارکت اجباری و اختیاری دانشجویان در کلینیک حقوقی

 

3-  فرد هماهنگ  کننده  برای  برنامه ریزی و بهره برداری کلینیک  حقوقی  باید  شخصی  با  تجربه و دارای موقعیت علمی  کافی  و کارآمد  در دانشکده  حقوق  باشد.  تجربه  نشان می دهد  که  فرد هماهنگ  کننده  آموزش های کلینیکی حقوقی  که از خارج از دانشکده  حقوق  انتخاب شده است  در مقام  یکی از همراهان و شرکای  دانشکده  حقوق، هیات علمی ( معمولا رئیس دانشکده یا اساتید ارشد)  را به صورت مستمر متقاعد و راضی نکرده است.

 

4-  اهداف و کاربرد حقوق

در جوامع مختلف بحث  قابل اهمیتی درباره روش ها و درون دادهای  حاکم  بر حقوق و موسسات حقوقی  وجود دارد. از این  رو بعضی  کلینیک های حقوقی  هدف عالی و برتر خود را آموزش  شایسته  وکلای  تازه کار می دادند  تا  قادر  به استفاده  با ملاحظه و دقیق  مهارت ها ، اصول و ارزش ها و اخلاق حرفه ای در وکالت  خود یا  دیگران باشند. مهارت ها ، اصول و ارزش ها و اخلاق حرفه ای که طی آموزش  کلینیکی  حقوق  آموخته اند  . بعضی  کلینیک ها نقش خود را به عنوان یکی از سازمان های  تغییر اجتماعی  از  طریق  حقوق  بسیار  پایدارتر و عمیق تر می بینند. امری که بعضا  "منفعت عمومی" یا "تغییر اجتماعی"  در ایالات متحده آمریکا  نامیده می شود. مفهوم  اخیر ممکن است  بر رویه  کلینیک  برای   قبول  نوع  خاصی از دعاوی  یا  کاربرد شکل خاصی از  استراتژی های  اجرایی  تاثیر گذارد. مفهوم  "حاکمیت  قانون"  معمولا  در هر پرونده حقوقی  که  توسط  کلینیک  حقوقی  دنبال  می شود، آشکارا طرح می گردد. بنابراین  یک ناظر  آگاه ( که می تواند استاد راهنما در کلینیک باشد)  زمینه های  بالقوه برای اصلاح  قانون  و تغییر اجتماعی را به  دانشجویان نشان خواهد داد  و با دانشجویان در زمینه نقش و تاثیر کلینیک حقوقی در اتخاذ چنین اقداماتی به بحث و گفتگو خواهد پرداخت. البته این مقاله قصد  جانبداری در این زمینه را  ندارد چه اینکه معتقد است چنین تصمیمات و رویه ها یی بیشتر تابع  شرایط و محدودیت های  است که طراحان  و هدایت کنندگان  کلینیک  دارند.

 

 

 

ده گام کاربردی برای سازماندهی و بهره برداری کلینیک حقوقی

مراحل سازماندهی

 

 

گام اول : انتخاب اهداف و مقاصد برای آموزش کلینیکی حقوقی در چهارچوب طرح کلی آموزش  حقوقی. برنامه های موفق  کلینیکی حقوق  برای پاسخگویی به شرایط  و ظرفیت های داخلی  برنامه ریزی شده اند.  در میان  اهداف آموزشی  بسیاری که ممکن است  کلینیک  شما داشته باشد می توان به موارد زیر نیز  اشاره کرد:آموزش  تکنیک های حل مساله، همکاری و مشارکت، مسئولیت حرفه ای، مهارت های تکنیکی از قبیل مدیریت زمان، حساس سازی  نسبت به جنسیت، نژاد، مذهب و فرهنگ، مهارت های  دفاع  کتبی  و شفاهی و مهارت های اقناعی،  به کار بردن  با مهارت  تئوری های  نظری برای  پیشبرد  یک دعوای  واقعی  حقوقی. در آموزش  کلینیکی  حقوق  دانشگاه آمریکایی[ii] عناوینی که  در ادامه می آید را  ارائه می دهیم: برتری  کار با  واقعیات  درگیر  در پرونده  و توسعه  آن ( بر اساس این فرض که سایر  دانشکده های حقوق بیشتر  قوانین و لوایح  قانونی  شکلی و ماهیتی را آموزش می دهند) چرا که تئوری های مرتبط  با وکالت به صورت مستمر در ارتباط  با  پرونده ها، دعاوی و موکلین به کار برده می شود،" هر دعوی  و پرونده  حقوقی  می تواند استعاره و کنایه ای برای همه  دعاوی باشد"، در نتیجه یک هدف کوچک از طریق برنامه ریزی آگاهانه، اجراء و بررسی بازخورد اثر بخش تر از گره گشایی کند دانشجویان از پرونده ها می شود. جنبه دیگر از هدف   گذاری قرار دادن  کلینیک ها  در چهارچوب یکی از الزامات آموزشی  برای اجازه وکالت در حوزه صلاحیت قضایی خاص است. اتخاذ چنین مقرارتی ممکن است علاوه بر تحصیل رسمی حقوق مستلزم تحصیلات عالی نیز بر اساس آموزش های تخصصی برای دادستان ها، قضات و وکلای دادگاه ها و خدمات اجباری اجتماعی در طول تحصیل حقوق، امتحان کانون وکلاء و سایر مراحلی باشد که به اخذ پروانه کار می انجامد. یک برنامه آموزش کلینیکی حقوق موثر می تواند به عنوان همراه نه رقیب سایر بخش های آموزش حقوق به فعالیت بپردازد برای نیل به هدف مشترک تمام این  بخش ها یعنی ترتبیت وکلایی است که بتوانند خدمات  حقوقی موثر را ارائه کنند.

 

گام دوم: شناسایی   کارکنان و پرسنل  آموزش  دیده  برای فعالیت  در کلینیک حقوقی. کلینیک شبیه بخش های  دیگر آموزش  حقوق  نیست. در واقع  کلینیک  دستاور د تاسیس یک موسسه  حقوقی  داخل  دانشکده  حقوق است. بنابراین  یکی  از سئوالات اساسی  ناظر بر مشخصات  استاد دانشگاهی است که در کلینیک  باید  تدریس  کند. به نظرم استادی که  در کلینیک  تدریس  می کند  باید  هم  بر پرونده های مطروحه در کلینیک  نظارت داشته باشد و هم در کلاس  به دانشجویان  واحد  درسی مرتبط  را ارائه  کند. چنین استادی باید آماده و نیز شایستگی  پذیرش  مسئولیت  موثر برای  اشتغال  تمام وقت  در دانشکده حقوق را داشته باشد. موقعیت  استاد  کلینیک در دانشکده  حقوق  باید  کاملا  به صورت  قانونی  قبل از اینکه کلینیک شروع به کار کند، مشخص گردد.  یک استاد  نباید  مسئولیت  کار کلینیک  را علاوه بر مسئولیت  تدریس  بدون  شناسایی  و  رسمیت  در خور  توجه حجم  کار کلینیک  و بازخوردهای آن  در ارتباط  با نیازهای  آموزش  کلینیکی  حقوق  بپذیرد.  این امر از آن روست که  بسیاری  از اساتید  حقوق  خارج از ایالات  متحده  آمریکا جز اعضای  پاره وقت هیات علمی هستند و همچنین  به امر  وکالت  در منطقه  خود مشغول  می باشند که این ترکیب ( تدریس و وکالت) می تواند  زمینه فوق العاده ای را برای  کار به عنوان استاد راهنما یا  ناظر کلینیک  فراهم سازد.  پیشنهاد  دیگر این  است  که یکی از اعضای هیات  علمی هم هماهنگ کننده  کلینیک  باشد و هم  آن را  تدریس  کند  زمانی  که  وکلای زبر دست محلی  برای فعالیت  در کلینیک  و نظارت بر نحوه پاسخگویی دانشجویان در کلینیک استخدام شده اند. البته مسلم است تعداد اساتیدی  که با کلینیک کار می کنند به تنوع خدماتی که کلینیک به مراجعین خود  ارائه می کند ، همچنین به علاقه دانشجویان ، منابع ، الزامات و تعهدات کوتاه و طولانی مدت و سایر موارد بستگی دارد. آخرین مطالعه میدانی ملی ناظر بر کلینیک های حقوقی ایالات متحده آمریکا که از طریق پرسشنامه در سال 1990 صورت گرفت، نشان می دهد که نسبت عمومی استاد به دانشجویان در کلینیک 8 به 1 بوده است[iii] ( در برابر هر 8 دانشجو 1 استاد وجود داشته است) یک کلینیک حقوقی علاوه بر اساتید  ممکن است به کارکنان حمایت کننده نیاز داشنه باشد. کسانی که با بخش عمومی مثل دادگاه ها  تماس می گیرند و ملاقات ها را تنظیم و یا معرفی نامه های لازم را اخذ می کنند. البته ممکن است کلینیک حتی انجام این امور را از دانشجویان مطالبه کند. در کلینیک هایی که بزرگتر هستند ممکن است استخدام مدیر دفتر( کلینیک ) لازم  باشد.

  

گام سوم: شناسایی و انتخاب موضوعی که کلینیک می خواهد در آن زمینه به فعالیت بپردازد. این مساله قویا اتنخابی است که از شرایط  محلی که کلینیک در آن واقع شده است بر می خیزد.  بنابراین  انتخاب موضوعی که کلینیک می خواهد در آن زمینه به فعالیت بپردازد به جغرافیای محلی، نظام دادگاه ها و یا سازمان های دولتی همچنین شرایط مراجعه کنندگانی است که قرار است کلینیک به نیازهای حقوقی آنان پاسخ دهد. لازم است برآورد رسمی چنین مواردی  قبل از شروع کار کلینیک صورت پذیرد که معمولا  شامل موضوعاتی از قبیل آنچه در ادامه می آید، خواهد شد: آیا کلینیک همانگونه  که معمولا  گرایش به آن وجود دارد فقط  درگیر دادخواهی  و منازعه  می شود؟ یا اینکه در سایر حوزه های فعالیت حقوقی مثل قانونگذاری یا سایر  زمینه های مرتبط  با فعالیت های ترویجی در خط مشی و  سیاست حقوقی، توسعه دراز مدت  محلی فعالیت خواهد کرد.

شایع ترین سر آغاز برای یک  برنامه  کلینکی  نوین، تمرکز بر عناوین  حوزه  فعالیت آتی است. موضوعاتی مثل دعاوی کیفری، مدنی، اجرایی و یا وکالت دعاوی مربوط به حقوق خانواده. سایر گزینه ها شامل انتخاب مکانیسم ها و زمینه های حقوقی می شود که ممکن به موضوع فعالیت کلینیک مبدل شود چون تبعیض، حقوق اقلیت ها، حقوق بشر، منفعت عمومی، توسعه محلی، سازمان های غیردولتی ، داوری، قانونگذاری . یک کلینیک حقوقی ممکن است گروه های آسیب پذیر مثل زنان، کودکان، مردم بومی، پناهنگان، زندانیان و غیره را موضوع فعالیت خود قرار دهد. انتخاب هر کدام از زمینه های فعالیت معمولا از علاقه و یا انگیزش استاد دانشگاه مربوطه نشات می گیرد که تعهد حضور تمام وقت در کلینیک را دارد.

 

گام چهارم: انتخاب دوره زمانی  برای ثبت نام و شرکت دانشجویان در کلینیک و نمره(اعتبار) درسی مناسب برای مشارکت آنان. متداول ترین دوره زمانی برای آموزش کلینیکی حقوق یک  یا  دو ترم تحصیلی  است البته بعضی اوقات ممکن است فرصت ثبت نام دوباره برای دانشجویان جود داشته باشد. از طرفی هر کلینیک حقوقی  باید  که در خصوص  وقفه های تحصیلی تصمیمات لازم زا اتخاذ نماید مثل تعطیلات تابستانی  یا  تعطیلات  عمومی از آن جهت  که معمولا  دادگاه ها و سایر  دستگاه های  اجرایی  در طول وقفه های تحصیلی دانشگاه ها  به کار  خود  ادامه می دهند و دانشکده ( اعضای هیات علمی درگیر در کلینیک) و یا دانشجویان  همچنان مسئولیت پاسخگویی  دعاویی  که  کلینیک دنبال می کند را در طول  دوره  تعطیلات  نیز به  عهده  خواهند داشت . فراموش نکنیم که میزان مداخله و مشارکت دانشجویان در پیشبرد دعوی بر نمره آنها تاثیر مستقیم دارد. البته لازم به توضیح است که دانشجویان  نباید  جایگزین مسئولیت دولت مطابق الزامات قانون اساسی و حقوق بشر در زمینه  خدمات حقوقی رایگان برای افراد معسر و تهیدست شوند.

سر در گمی در اهداف تدریس در مقابل خدمت به عامه ممکن است باعث نارسایی و شکست دو طرف شود: هم موجب نارسایی در ارائه آموزش مقتضی به دانشجویان و هم موجب تقلیل کیفیت خدمات حقوقی که به مراجعه کنندگان ارائه می شود.( میزان  متداول پروند ه هایی  که  در دانشگاه آمریکایی به تیم های متعارف دو نفره دانشجویی می دهیم سه تا پنج پرونده  حقوقی  فعال طی یک ترم تحصیلی است)

 

گام پنجم:  اتخاذ سیستم برای سنجش و نمره دهی به دانشجویان. سنجش مشارکت و فعالیت دانشجویان در کلینیک می تواند بر اساس سیستم  قبولی/ مردودی  و یا  نمره دهی باشد. سنجش و ارزیابی  دانشجویان  حتی  در  موارد معدودی  که از طریق امتحان  پایان  دوره آموزش کلینیکی  صورت می پذیرد  یک مساله پیچیده و مهم   است. برای این  که  تجربه  دانشجویان  بسیار وابسته  به مراجعه کنندگان، زمان بندی دادگاه ها  و سایر متغیرهاست. در حقیقت همانگونه که یکی از همکارانم اظهار می کند "نمره دادن می تواند دشمن یادگیری گردد". در دانشکده ما سیستمی را تحت عنوان ارزیابی  شخصی استفاده می کنیم که در آن  دانشجویان  یادداشت هایی که تجربه  آنان را در زمینه و موضوعاتی که اهداف کلینیک قرار داده ایم  مثل  نظریه دعوی، تعامل با مراجعه کنندگان و موکلین، مشارکت، مدیریت زمان و غیره منعکس می کند. سپس نمره ای که حاصل جمع ارزیابی فعالیت آنان در پیشبرد دعوی و نیز ارزیابی مشارکت  آنان  در کلاس است را برای ارزیابی دانشجویان تعیین می کنیم.

 

گام ششم:  ایجاد سیستم برای مشارکت  دانشجویان و قبول دعاوی. زمانی که کلینیک به تازگی در دانشکده حقوق شروع به کار کرده است دانشجویان ممکن است نسبت به این مساله که چقدر کلینیک می تواند برای آنها مفید باشد شک داشته باشند.  بنابراین دانشجویان باید در باره ارزش آموزش های کلینیکی متقاعد شوند مگر اینکه شرکت در آموزش های کلینیکی مطابق نظامنامه آموزشی دانشگاه اجباری باشد.  دانشجویان به سرعت پس از شرکت در آموزش های کلینیکی در می یابند که چگونه فعالیت در کلینیک مهیج و چالش برانگیز است و چگونه قابلیت استخدام آنها را بعد از فارغ التحصیلی افزایش می دهد.  در صورتی که ثبت نام در کلینیک مستلزم پیش نیازهایی است  باید فراخوان هایی  به صورت وسیع  بین دانشجویان توزیع گردد تا آنها از این الزامات آگاه شوند.  در دانشگاه آمریکایی غالبا علاقه به فعالیت در کلینیک توسط دانشجویان  از ظرفیت کلینیک برای پوشش دانشجویان فراتر می رود. در این زمینه سیستمی را استفاده می کنیم که شامل  آگاهی عمومی قبل از تکمیل درخواست کتبی توسط دانشجوست که از طریق انتخاب بر اساس اولویت های دانشجو قبل از زمان ثبت نام عادی صورت می گیرد. انتخاب دانشجویان برای فعالیت در کلینیک ها ممکن است بر اساس ثبت نام عمومی ( هر کس که ثبت نام کند قبول می شود) نمرات،  تجربیات قبلی یا قر عه کشی انجام پذیرد. سیستم ما یک قرعه کشی هدایت شده است که در آن امتیازاتی به دانشجویانی که هنوز در کلینیک ثبت نام نکرده اند و فرصت دیگری هم ندارند، همچنین بر اساس نیازهای خاص مثل تعادل نژادی و جنسیتی  بین دانشجویان کلینیک و مهارت های زبان انگلیسی آنان ممکن است امتیازاتی به برخی از دانشجویان داده شود.

 قبول دعاوی موضوع  قابل  اهمیت دیگری است. اگر از مراجعه کنندگان انتظار داریم که به دانشکده حقوق یا کلینیک که در ساختمان جدا گانه ای خارج از دانشکده حقوق قرار دارد، مراجعه کنند،  باید آنها را از میزان و  نحوه در دسترس بودن خدمات کلینیک حقوقی مطلع سازیم.  فرآیند آگاه سازی درباره کلینیک شامل انتشار آثار تبلیغاتی و استفاده از سایر رسانه های محلی برای اطلاع رسانی در خصوص چگونگی  دسترسی به کلینیک، ملاقات مستمر با دادگاه ها  و سایر ملاقات های عمومی، همچنین توضیحات شفاهی می شود.  اگر دعاوی ارجاعی از سوی کلینیک  قبول شوند سازمان های غیر دولتی محلی یا سایر منابع ارجاعی باید ترغیب شوند تا مقاوله نامه های  مناسبی را برای نحوه ارجاع پرونده به کلینیک و نظارت بر آن را تنظیم  کنند.

 

گام هفتم: ایجاد منابع موثق و قابل اعتماد مالی و بودجه ای برای کلینیک. این مرحله برای  بسیاری از افراد به عنوان اولین و مهمترین گام شمرده می شود. البته من  گام هفتم را بیشتر نتیجه و تاثیر یک برنامه ریزی خوب و موثر می دانم و نه علت و داعی آن برنامه ریزی. به عبارت دیگر اگر کلینیک اهداف و مقاصد معتبر و موجه ای داشته باشد به سرعت مشروعیتی را برای جذب منابع مالی داخل دانشکده حقوق و جامعه اطراف آن به دست خواهد آورد. هدف طولانی مدت در خصوص ایجاد منابع موثق این است که دانشکده حقوق خود منابع  مالی  پایدار و مستمری را جهت اختصاص به  آموزش کلینیکی حقوق  به عنوان مولفه کلیدی برنامه آموزشی  خود  فراهم می سازد. ناگفته پیداست که چنین امری آموزش کلینیکی حقوق را نزد دانشجویان ارزشمند می سازد چرا که آنها در می یابند دانشکده ، اعضای هیات علمی و جامعه حقوقی  بیشتر از حضور ساختگی برای توجیه عملکرد دانشکده در زمینه کلینیک حقوقی، از آموزش  کلینیک حقوقی به عنوان جزء سازنده ای از آموزش خود استفاده می کنند.

 

گام های اجرایی

 

 

گام هشتم: ایجاد روابط جدید و مداوم با  جامعه حقوقی خارج از دانشکده حقوق. برای اینکه یک کلینیک بصورت موثر به بهره برداری برسد باید روابط قدرتمندی  در جامعه حقوقی  خارج از دانشکده داشته باشد. گستره این روابط  شامل  کانون  وکلای  داخلی، قضات و سایر  کارکنان  دادگاه ها، وزارت خانه ها و ادارات دولتی که خدماتی را در زمینه مشابه فعالیت کلینیک ارائه می کنند، سازمان های غیر دولتی و همچنین سایر دانشکده های حقوق می شود. برای ارائه خدمات حقوقی به صورت  شایسته  کلینیک حقوقی  باید دارای ابزار جامع  و فراگیری  برای  به رو ز نگاه داشتن اساتید و دانشجویان خود باشد تا آنها از توسعه دانش روز در زمینه حقوق و موسسات حقوقی مطلع شوند. این ابزار شامل  انتشارات و  آموزش  حقوقی  مستمر از طریق ارائه کنفرانس ، استفاده از پست الکترونیکی، اینترنت، گروه های اینترنتی و سایر روش های اطلاع رسانی و ارتباطی می باشد. در ایالات متحده آمریکا  دو  موسسه فراگیر برای بیش از دو هزار  استادی  که در کلینیک های سطح کشور فعالیت می کنند در بیش از یک صد و شصت دانشکده حقوق  وجود دارد. یکی از این موسسا ت وابسته به انجمن عمومی دانشکده های حقوق است و دیگری به صورت مستقل به فعالیت در این زمینه می پردازد.

 

 گام نهم: کلینیک حقوقی باید قادر به پیش برد دعاوی خود به عنوان یک موسسه فعال در امر وکالت داخل دانشکده حقوق باشد. بسیاری از نکات مورد بحث در مدیریت و اداره دفاتر  وکالت( موسسات فعال در امر وکالت) جزیی تر از آن هستند که قابلیت ارائه در این مقاله کوتاه را داشته باشند. ولیکن در اینجا ناگزیر به بررسی اجمالی دو نکته بسیار  مهم می باشیم. این دو نکته که در بستر آموزش حقوق و وکالت  قرار می گیرد یکی شامل  نظارت  مناسب و مقتضی دانشجویان و دیگری مساله انتظارات از "دانشجوی وکیل" است( دانشجویی که نمایندگی دعوا را در کلینیک به عهده دارد). البته نظارت بر دانشجویان حقوق بیشتر وابسته است به میزان علاقه و دلبستگی به موضوع  تحصیلی دانشگاهی تا  سایر زمینه هایی که در  علوم  مربوط به کلینک های حقوقی  توسعه یافته اند. امری که گاهی  اوقات  " نظریه پردازی در عمل"[iv] نامیده می شود. کاربرد  شیوه های  غیر آمرانه برای فعالیت دانشجویان در کلینیک حقوقی یکی از مهمترین چالش های اساتید آموزش کلینیکی است یعنی استفاده از شیوه هایی که به دانشجویان اجازه می دهد تا با اطمینان مسئولیت  کامل را برای نمایندگی مناسب و شایسته موکل به عهده گیرند. در بعضی  کلینیک های خارج از ایالات متحده آمریکا به عنوان مثال ساعات خاصی معین شده اند که دانشجویان موظف هستند طی آن ساعات در کلینیک حضور یابند برای آن که مطمئن شوند دانشجویان  زمان کافی را  برای حضور در کلینیک و کسب نمره تحصیلی آن اختصاص می دهند.

سایر مواردی که  در  زیر می آید تقریبا در تمام کلینیک های حقوقی به عنوان  دفتر  حقوقی  وجود دارند و خودنمایی می کنند ( البته پاسخ ها و روش های زیادی نیز برا ی مواجه با آنها ارائه شده است)

·        نظامنامه دفتر: رویه های اجرایی و منابع

·   کلینیک به کدام فضا و چه تجهیزاتی نیاز دارد تا مطمئن  شود مراجعه کنندگان  به کلینیک  دسترسی دارند، حریم خصوصی آنها زمانی که با دانشجویان ملاقات می کنند حفظ می شود و همچنین امنیت  دفتر و وسایل و تجهیزات متعلق به کارکنان  پاسداری می گردد.

·        کتابخانه و دسترسی به اینترنت برای کاربرد تخصصی اطلاعات، منابع و سند سازی  توسط دانشجویان

·        تلفن، تدارکات و تجهیزات دفتر و امکانات مربوط به کپی

·        فرم ها ، مدارک و بیانیه رسمی ماموریت کلینیک

·        فایل ها و امکانات مربوط به حفظ امنیت فایل ها  جهت پاسداری از اصل ضرورت محرمانه بودن اطلاعات

·        مکانیسم و سیستمی که مساله تعارض در منافع را میان موکلین، دانشجویان و کارمندان بررسی کند

·    کارشناسان: سایر اعضای هیات علمی که دارای دانش نظری و اجرایی می باشند و نیز کارشناسان متخصص که بشود از دانش و تجربه آنها به عنوان منابع انسانی در دعوی قضایی استفاده کرد.

·        مکانیسم و سیستمی برای ارزیابی و کنترل هزینه های اقامه دعوی

·        رویه های انتقال و خاتمه دعاویی توسط دانشجویان و کارکنان

·   مکانیسم و سیستمی برای معرفی موکلی که توسط کلینیک پذیرفته نشده است به سایر وکلاء( دانش آموختگان کلینیک) و سایر موسسات مناسب و یا منابع خصوصی که بتواند وکالت موکل معرفی شده از سوی کلینیک را بپذیرند.

·        جلسات دوره ای کارکنان و دانشجویان برای بحث و بررسی توسعه و پیشرفت های اجرایی و ماهیتی در کلینیک

·   تامین بیمه مسئولیت گروهی حرفه ای برای اعضای هیات علمی، دانشجویان و کارکنان فعال در امر نمایندگی حقوقی

 

گام دهم: طراحی  ارائه  درس  کاربردی  همراه  با کار بر پرونده های حقوقی در کلینیک. تمرکز آموزش کلینیکی حقوق بر تدریس قواعد حقوقی، تئوری های نظری یا آئین دادرسی نیست. این فرض وجود دارد که دانشجویان مواد  لازم آموزشی را طی دروسی که در دانشکده حقوق دارند، مطالعه خواهند کرد. از آنجایی که مواد آموزشی اندکی در خارج از ایالات متحده آمریکا برای آموزش مهارت ها وجود دارد، تاکید درس ناظر بر کلینیک های حقوقی باید بر آموزش عملی مهارت ها، اصول و ارزش ها و اخلاق حرفه ای وکالت باشد. دوباره لازم به ذکر است تدریس عملی و تجربی امری نیست که اساتید حقوق در بسیاری از دانشکده های حقوق  آموزش دیده باشند و  یا مهارت آن را کسب کرده باشند اما توانایی تدریس علمی و تجربی ممکن است از طریق تمرین و مدل سازی که منجر به یادگیری بهتر دانشجویان شود، به دست آید. بسیاری از مواد آموزشی که در این زمینه به زبان انگلیسی منتشر شده اند ساختارهای  ابتدایی را برای طراحی چنین  روش هایی  از تدریس  فراهم  کرده اند. بسیاری از دانشکده های حقوق خود مواد آموزشی را در باره مهارت ها، اصول و ارزش ها و اخلاق حرفه ای برای دانشجویان تدوین  کرده اند. برنامه درسی دانشکده ما  شکل  خاص و مستمری را از مدل سازی استفاده می کند که در آن مساله ایجاد  کلینیک حقوقی ایده آل برای مراجعه کنندگان در تمام مراحل نمایندگی  حقوقی  دنبال می شود  و بر این  امر   در طول  سال  تحصیلی بارها تاکید می گردد. ما در دانشکده  حقوق  دانشگاه آمریکایی  طی دروس ارائه شده در نیم سال اول تحصیلی بر مهار ت های ابتدایی تاکید می کنیم از قبیل مصاحبه کردن، فرضیه پردازی و نظریه مبتنی بر دعوی،  بررسی واقعیات مندرج در دعوی ، مشاوره ، مذاکره و انتخاب کارشناسان.  در نیم سال دوم تحصیلی بر مهارت های دادرسی با ارائه مواد آموزشی اضافی درباره وکالت برای تغییر اجتماعی و مسائل مربوط به تعهد و احساس رضایت حرفه ای تاکید می کنیم.  برخی از کلینیک ها یک دوره یک تا سه روزه راهنمایی و آشنایی را قبل از آغاز کلاس  برگزار می کنند تا دانشجویان را برای مواجه با شیوه جدیدی از یادگیری آماده کنند و همچنین فضای تیم سازی و شناسایی استعداد و زمینه های پذیرش دانشجویان را برای انجام  تکالیف درسی مربوط به بررسی پرونده های قضایی ایجاد کنند. بدعت  دیگری در این زمینه که تواما با جلسات بحث کلینیکی مورد استفاده قرار می گیرد" دورهای کلینیکی" نامیده می شود. این مفهوم که از علم پزشکی  گرفته شده است بر گفتگوی دانشجویان درباره موضوعات و مسائل مربوط به دعاوی یا طرح هایی است که در کلینیک مطرح است. " دورهای کلینیکی" دانشجویان را  ظرفیت سازی می کند تا  استفاده از ادبیات و واژگان حقوقی و شرح ساختارهای حقوقی به نحوی که حس اعتماد به نفس آنان افزایش یابد و  فن بیان آنها در شرح موارد حقوقی ارتقاء پیدا کند. همچنین حس مشارکت جویی دانشجویان از آنجا توسعه می یابد که  معمولا  پیشنهادات مفیدی را در زمینه مهارت های حل مساله که بر اساس تجربیات شخصی خود آموخته اند، با  همکلاسی های خود تقسیم می کنند.

 

 

 

در پایان علاقمند به ذکر این نکته هستم که  ده  گام  مورد بحث ممکن است برای بهره برداری از کلینیک حقوقی کامل نباشند اما مسلما می توانند پاسخ هایی را در مواجه با مشکلات ناشی از برنامه ریزی  و روش های بهر ه برداری کلینیک های حقوقی ارائه کنند. امیدوارم گام های مذکور بتوانند طرح و برنامه ای  نوین را در جهت  تاسیس برنامه کلینیکی  برای  شما  تصویر کنند.  آنقدر که  شما مشتاق و علاقمند شوید  و  تحقق  این  طرح  را از همین امروز آغاز کنید!



[i] I extend particular thanks to all of my colleagues at American University for their leadership in scholarly writing on clinical issues, and to Phil Schrag for his structural framework, as set out in Constructing a Clinic, 3 Clinical Law Review 175 (1996). 

[ii] American University

[iii] Report of the Committee on the Future of the In-House Clinic, 42 Journal of Legal Education 508, 538 (1992). These are full-time faculty members providing supervision in cases and teaching a clinic seminar. It is generally believed that those ratios have decreased over time.

[iv] The theoretic of practice



تاريخ : یکشنبه دوم بهمن 1390 | 10:55 | نویسنده : احمد رفیع نادری |